Đặt AI trong bài toán quản trị quốc gia

Tại Diễn đàn quốc tế thường niên về quản trị công năm 2026 (5-7/10/2026), GS.TS. Nguyễn Xuân Thắng, Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương, nguyên Ủy viên Bộ Chính trị khóa XIII, nhận định: "Trí tuệ nhân tạo, dữ liệu, công nghệ xanh, kinh tế số và các mô hình kinh doanh mới đang phát triển nhanh hơn chu kỳ chính sách truyền thống".

Thể chế vì thế cần vừa bảo đảm tính ổn định, minh bạch và khả năng dự báo, vừa đủ linh hoạt để thử nghiệm, đánh giá và điều chỉnh trước những vấn đề mới.

Theo GS.TS. Nguyễn Xuân Thắng, thể chế cần được nhìn như một nguồn lực phát triển. Một cơ chế tốt có thể thay đổi hành vi đầu tư, tạo ra thị trường mới, thúc đẩy doanh nghiệp và mở đường cho những năng lực công nghệ mới. Ngược lại, thể chế chậm thay đổi có thể làm tăng chi phí và khiến cơ hội phát triển bị bỏ lỡ.

Đặt AI trong câu chuyện thể chế vì thế quan trọng hơn việc nhìn AI đơn thuần như một công cụ kỹ thuật. Khi công nghệ tham gia ngày càng sâu vào hoạt động công vụ, từ xử lý hồ sơ đến phân tích chính sách, câu hỏi về dữ liệu nào được sử dụng, kết quả được kiểm chứng ra sao và ai chịu trách nhiệm đối với quyết định cuối cùng trở thành vấn đề của quản trị.

Để AI phát huy giá trị

Theo TS. Trần Văn Tùng, nguyên Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ, Chủ tịch Hội Thông tin Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Việt Nam đã chủ động và sớm xây dựng nền tảng cho phát triển AI, từ việc ban hành chỉ thị phát triển trí tuệ nhân tạo (AI), xây dựng chiến lược phát triển AI, gần đây nhất, Quốc hội đã thông qua Luật Trí tuệ nhân tạo và các luật liên quan tạo được hành lang pháp lý tại Việt Nam.

Nhưng nền tảng quyết định vẫn là dữ liệu. Dữ liệu phải "đúng, đủ, sạch, sống, thống nhất và được liên kết". Một hệ thống AI được xây dựng trên dữ liệu thiếu, cũ hoặc rời rạc có thể tạo ra kết quả nhanh nhưng chưa chắc đã đúng.

Thực tiễn đã cho thấy AI bắt đầu tạo ra hiệu quả trong giải quyết thủ tục hành chính, hỗ trợ doanh nghiệp xuất khẩu và xây dựng pháp luật, góp phần giảm thời gian, chi phí và nâng hiệu quả công việc.

Tuy nhiên, TS. Trần Văn Tùng đồng thời cảnh báo người sử dụng phải khai thác AI "thông minh, có kiểm chứng, hiệu quả, thận trọng và có trách nhiệm".

Đồng quan điểm trên, TS. Hoàng Ngọc Hải, Phó Giám đốc Học viện Hành chính và Quản trị công, cho rằng kiểm chứng phải là yêu cầu hàng đầu, nhất là trong những lĩnh vực cốt lõi của Nhà nước.

Cụ thể, cần kiểm chứng ở 4 phương diện: nội dung, pháp lý, hình thức, góc nhìn con người (đòi hỏi người sử dụng phải có đủ năng lực để đánh giá, nhận diện thông tin phù hợp và phát hiện những nội dung chưa chính xác).

"AI có khả năng hỗ trợ sáng tạo, tổng hợp và xử lý khối lượng dữ liệu lớn, nhưng không đồng nghĩa với việc con người có thể phó mặc quyết định cho công nghệ. AI chỉ có thể tăng cường tư duy chứ không thể thay thế tư duy", ông nhấn mạnh.

Về những lưu ý trong triển khai và ứng dụng AI, ông Lê Thanh Tùng, Phó Giám đốc Trung tâm Công nghệ thông tin, Bộ Nội vụ, nêu 3 vấn đề chính.

Một là, AI phải gắn với công việc và nhu cầu cụ thể để tạo thói quen sử dụng trong đội ngũ cán bộ, công chức. Hai là, kỹ năng đặt câu hỏi quyết định chất lượng kết quả; yêu cầu thiếu rõ ràng, đúng chuẩn sẽ khó đáp ứng mục tiêu. Ba là, cần nâng cao chất lượng dữ liệu tiếng Việt, bảo đảm phong phú, đầy đủ và sát nhu cầu người dùng để AI phát huy hiệu quả.

Chuyên gia quốc tế hiến kế làm chủ AI

TS. Vincent Wong, Đại học Hồng Kông (Trung Quốc), cho rằng AI và dữ liệu đang tạo ra thay đổi lớn trong cách người dân tiếp cận dịch vụ công, đòi hỏi tư duy và phương thức quản trị mới. Việt Nam cần chủ động ứng dụng AI, nhưng phải bắt đầu từ những vấn đề nền tảng, cân nhắc giữa lợi ích, chi phí và rủi ro.

Theo TS. Vincent Wong, an ninh, an toàn thông tin là yêu cầu quan trọng, nhất là với các hệ thống AI có khả năng tự thực hiện tác vụ. Quyền truy cập vào hệ thống, dữ liệu và tài nguyên cần được kiểm soát chặt chẽ để hạn chế nguy cơ mất an toàn. Cùng với đó, mọi khoản đầu tư AI phải được đánh giá bằng giá trị thực tế và khả năng đo lường hiệu quả, tránh đầu tư chỉ vì AI là công nghệ mới.

Việt Nam nên ưu tiên những ứng dụng có khả năng cải thiện rõ rệt chất lượng phục vụ người dân, như hỗ trợ phân luồng, rút ngắn thời gian chờ tại giao thông công cộng, cửa khẩu, cơ quan xuất nhập cảnh; hỗ trợ trong y tế và các lĩnh vực chuyên môn. Một số ứng dụng như phát hiện tội phạm, nhận diện khuôn mặt trong trường hợp phù hợp, điều hành và kiểm soát giao thông cũng có thể được nghiên cứu, thử nghiệm trên cơ sở điều kiện thực tế và yêu cầu quản trị của Việt Nam.

Theo TS. Vincent Wong, khi mở rộng thu thập và sử dụng dữ liệu, cần bảo đảm tính tương xứng về pháp lý và quyền lợi người dân. Người dân cần được biết dữ liệu được sử dụng vào mục đích gì và việc chia sẻ dữ liệu đem lại lợi ích nào. Mục đích minh bạch, hiệu quả được chứng minh bằng những cải thiện cụ thể trong đời sống sẽ tạo nền tảng cho sự đồng thuận.

Còn PGS.TS. Eduardo Araral, Trường Chính sách công Lý Quang Diệu, Đại học Quốc gia Singapore, thành viên Ủy ban Chuyên gia Liên Hợp Quốc về Hành chính công, nhấn mạnh sự sẵn sàng của nền hành chính trước AI phụ thuộc trước hết vào con người, dữ liệu, cơ chế quản trị và năng lực thực thi.

Một rào cản đáng chú ý là tâm lý lo ngại AI thay đổi hoặc thay thế công việc, có thể làm giảm động lực chia sẻ dữ liệu và hợp tác trong tổ chức. Vì vậy, cần xây dựng niềm tin, nâng cao năng lực đội ngũ và xác lập cách thức để con người làm việc hiệu quả cùng AI.

Theo PGS.TS. Eduardo Araral, dữ liệu là nền tảng của năng lực AI. Khu vực công cần xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung, có khả năng kết nối và khai thác trên các công cụ AI, đồng thời bảo đảm chất lượng, chính xác và an toàn. Khi AI tham gia phân tích, khuyến nghị và hỗ trợ quyết định, phải xác định rõ phạm vi sử dụng, khâu cần con người giám sát và chủ thể chịu trách nhiệm cuối cùng.

Cùng với đó, cần chuẩn hóa cách sử dụng AI, xây dựng thư viện công cụ, nâng cao kỹ năng cho công chức phù hợp với bối cảnh thể chế, ngôn ngữ và dữ liệu Việt Nam. Đặc biệt, vai trò dẫn dắt của lãnh đạo có ý nghĩa quyết định trong thúc đẩy thay đổi và tạo động lực triển khai AI hiệu quả trên toàn hệ thống.

Sơn Hào

• Tham khảo thêm

  Dữ liệu và AI mở hướng mới cho chuyển đổi số ngành Tài chính

  
• Tham khảo thêm

  Tinh gọn bộ máy, đổi mới điều hành thi hành án dân sự nhờ chuyển đổi số

  
• Tham khảo thêm

  Khi bản làng bước vào không gian số (BÀI 1)

  
• Tham khảo thêm

  Internet mở lối sinh kế ở vùng cao (BÀI 2)

  
• Tham khảo thêm

  Dữ liệu đến đâu, chính sách sát dân đến đó (BÀI 3)

  

Nguồn: Báo Điện tử Chính phủ (đăng ngày 06/10/2026)