KỲ 3: III. AI “BỐC CẶM” CHO ÔNG PHAN?

“Cặm” là động từ, chỉ về toa goòng trong hầm lò bị trật khỏi đường ray. Tiếng lóng của thợ hầm lò ám chỉ những người mắc khuyết điểm, bị kỉ luật. Giải quyết hậu quả vụ việc gọi là “bốc cặm”. Khi tòa sơ thẩm kết án ông Phan mười tám tháng tù giam, gần một trăm cán bộ công nhân mỏ ký vào đơn khiếu nại, gửi lên tòa, đề nghị giảm tội cho ông và đề nghị Bộ can thiệp. Tham gia khiếu nại có cả những người đang giữ vị trí chủ chốt của một vài đơn vị trong ngành than như như ông Nguyễn Xuân Tý, sau này là Viện trưởng Viện Quy hoạch - Thiết kế than; rồi Giám đốc Công ty Xây lắp Cẩm Phả; ông Chế Ân, khi đó là Phó ban Xây dựng Cơ bản Mỏ Vàng Danh, v.v. Liệu thợ mỏ có “bốc cặm” được cho ông Phan?

“Phải xử lí nghiêm khắc”

Chúng tôi tìm đến nhà ông Nguyễn Văn Lang, nguyên là Giám đốc Công ty Than - Điện, người trực tiếp quản lí ông Phan năm đó để tìm hiểu vụ việc trên. Ông Lang là người da màu, sinh ra ở Đà Nẵng, tham gia cách mạng ở Đà Nẵng trước Cách mạng tháng 8/1945. Hiện ông ở nhà 34 T, tầng 22, khu đô thị Nhân Chính, Hà Nội.

Về vụ ông Phan đi tù, ông kể rất chi tiết, quan điểm rất rõ ràng.

Ông Lang Đen tâm sự: “Thời anh Phan vi phạm pháp luật, chúng tôi cũng đau đớn và tiếc lắm chứ. Anh ấy là kỹ sư duy nhất được đào tạo cơ bản về công nghệ đào giếng đứng ở Liên Xô, chỉ đạo trực tiếp việc khôi phục giếng Mông Dương. Anh ấy có nhiều năng lực và triển vọng phát triển lắm. Bỗng nhiên, vi phạm pháp luật, bị vào tù. Chúng tôi mất cán bộ, đau lắm. Nhưng biết làm sao được”.

Tôi hỏi ông Lang Đen:

- Nghe nhiều người nói, sau khi tòa sơ thẩm xét xử tuyên phạt ông Phan mười tám tháng tù, công nhân mỏ làm đơn khiếu nại, đề nghị giảm hình phạt cho ông Phan. Sự thực thế nào, thưa ông?.

Ông Lang Đen trầm ngâm:

- Đúng zậy đó. Đơn thư tùm lum quá trời. Đơn thư gửi lên Công ty, gửi lên cả Bộ.

- Vậy, khi đó, với tư cách là Giám đốc Công ty, ông chỉ đạo giải quyết đơn thư thế nào?

- Tui zà anh Mai, khi đó là Bộ trưởng Bộ Điện - Than (Bộ trưởng Nguyễn Hữu Mai sau này làm Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kế hoạch Nhà nước, rồi làm Đại sứ Việt Nam tại Liên Xô) làm việc với tòa án bàn về hướng giải quyết đơn khiếu nại tập thể trên.

- Quan điểm của ông thế nào ạ?

- Quan điểm của tui cũng thống nhất như quan điểm của tòa án thôi. Phải xử lí thật nghiêm khắc. Tội của anh ấy đến đâu có tòa án xét xử theo quy định của pháp luật. Chứ không vì anh ấy có thành tích mà bao che dung túng.

Nói rồi ông Lang Đen cười. Nụ cười thật hiền lành, chất phác. Tôi bất ngờ. Sao ông Lang Đen nom hiền từ, phúc hậu quá, mà khi ấy lại có quan điểm rắn đến mức ấy? Tìm hiểu để thực hiện bài viết này, tôi càng bất ngờ hơn khi được biết, trong thời gian ông Phan ở tù và sau khi ra tù, chính ông Lang Đen lại thương yêu, giúp đỡ ông Phan rất nhiều. Nhưng chuyện này kể sau.

 

Bà Hà Thị Quế: “Nó làm nó chịu”

Ông Nguyễn Châu, nguyên Phó Giám đốc Công ty Xây dựng Than; nguyên Tổng Giám đốc Công ty Than III (nay là Tổng Công ty Công nghiệp mỏ Việt Bắc- Vinacomin); Huân chương Độc lập Hạng Ba cũng là người chứng kiến vụ việc từ đầu. Ở tuổi 83 (năm 2009) ông Châu vẫn tráng kiện, minh mẫn lắm. Chuyện xảy ra mấy chục năm mà ông vẫn nhớ từng chi tiết, nhớ đầy đủ họ tên, quá trình công tác của nhiều người liên quan đến vụ việc; chỉ tiếc, mắt ông đã kém. Khi đọc tài liệu, ông phải soi kính lúp như thợ sửa đồng hồ vậy.

Ông Nguyễn Châu nhớ lại:

- Cái lá đơn tập thể khi ấy làm cho tình hình dư luận có vẻ căng thẳng hơn. Ngay như trong nội bộ lãnh đạo Công ty, lãnh đạo các đơn vị thuộc Công ty, cũng có người không đồng tình với bản án sơ thẩm đâu. Anh Tý, anh Chế Ân, v.v, khi đó có chức sắc trong ngành Than cả đấy chứ. Nhưng họ có ngán đâu; vẫn quyết liệt ký vào đơn khiếu nại, bênh vực anh Phan.

Tôi hỏi ông Châu:

- Dạ thưa. Vậy cá nhân ông? Khi đó, ông có đồng tình với bản án sơ thẩm không?

- Thú thật, bản án của tòa với anh Phan nặng quá!

- Vậy ông có lên tiếng bảo vệ ông Phan không?

- Có chứ. Khi phiên tòa sơ thẩm kết thúc, tôi nói với các anh trong hội đồng xét xử: “Các anh làm căng thế này, quân tôi nhụt hết ý chí”. Nói vậy chứ tôi biết, chắc chắn, tòa phúc thẩm sẽ không châm chước giảm nhẹ tội cho anh Phan đâu. Vì thế, mấy anh em bàn nhau tìm cách gỡ cho anh ấy theo hướng khác.

- Hướng nào ạ? - Tôi hỏi.

- Tôi tìm gặp bà Hà Thị Quế, nhờ bà ấy can thiệp.

Chắc nhiều người đã biết, đồng chí Hà Thị Quế, nguyên là Ủy viên Trung ương Đảng, Phó ban Kiểm tra Trung ương Đảng (Khóa 3 và Khóa 4 - nay chức danh này gọi là Phó Chủ nhiệm UBKT Trung ương Đảng); nguyên Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam; Đại biểu Quốc hội từ Khóa II đến Khóa VI.

Nhưng ông Phan thì liên quan gì đến đồng chí Hà Thị Quế?

Bà Ngô Thu Nguyệt, vợ ông Phan cho tôi biết, về gia tộc, đồng chí Hà Thị Quế là vợ đồng chí Nguyễn Trọng Tỉnh, nguyên Tổng cục trưởng Tổng cục Thủy sản (tiền thân của Bộ Thủy sản), em ruột mẹ vợ ông Phan (vợ ông Phan gọi đồng chí Hà Thị Quế bằng mợ). Gia đình bên vợ ông Phan là cơ sở cách mạng của các đồng chí Trường Chinh, Hoàng Quốc Việt, Hoàng Văn Thụ, v.v. thời hoạt động ở làng Đình Bảng, Bắc Ninh.

 

.… Bà Ngô Thu Nguyệt, vợ ông Phan, năm nay đã bảy mươi, nom bà phúc hậu, giọng nói nhỏ nhẹ, gương mặt vẫn phảng phất nét duyên dáng mặn mà thời xuân sắc. Bà người cùng làng Đình Bảng với ông Phan, là cử nhân kinh tế, nhiều năm làm việc cùng cơ quan ông. Bà Nguyệt kể: “Gia đình mợ Quế thương yêu tôi như con đẻ vậy. Thời nhỏ, cậu Tỉnh từng lai tôi bằng xe đạp đi sơ tán tận trên chiến khu Việt Bắc. Thời học cấp III phổ thông ở Hà Nội, tôi ở trong nhà cậu mợ. Sau này tôi có chồng, có con, cậu mợ vẫn coi anh Phan và các con tôi như con cháu trong nhà. Khi giặc Mỹ ném bom phá hoại miền Bắc, cậu mợ gửi các con sơ tán trong nhà tôi. Khi gia đình tôi chuyển về Hà Nội, chưa có nhà ở, vợ chồng tôi và các cháu ở tất trong nhà cậu mợ mấy năm trời”.

Vậy mà…

Ông Nguyễn Châu kể tiếp: “Khi anh Phan bị khởi tố, bà Hà Thị Quế đang làm Phó Ban Kiểm tra Trung ương Đảng. Trước vụ anh Phan, tôi bị bà Hà Thị Quế quần cho một vố, thời tôi làm ở Khu Gang thép Thái Nguyên. Thời đó (khoảng 1964- 1965), tôi làm Giám đốc liên xưởng bê tông, thuộc Công trường xây dựng khu Gang thép Thái Nguyên, do anh Đinh Đức Thiện, Thứ trưởng Bộ Công nghiệp, kiêm Tổng Chỉ huy trưởng. Gia đình tôi ở trong ngôi nhà lá thấp tè, dột nát. Thấy vậy, anh Thiện khuyên tôi làm cái nhà, anh sẽ ký giấy bảo lãnh với ngân hàng để tôi vay tiền, trả dần trong 20 năm. Khi tôi làm nhà xong, có đơn thư lên tận Trung ương kiện anh Thiện và tôi về việc xây nhà riêng và một số việc tiêu cực khác.

Để làm sáng tỏ vụ việc, bà chí Hà Thị Quế dẫn đầu đoàn cán bộ thanh tra, lên Khu Gang thép quần chúng tôi mấy ngày trời nhưng không thấy dấu hiệu tham ô, tham nhũng.

Bây giờ, gặp lại bà Quế, quả thật tôi hơi ái ngại. Nhân chuyến công tác, bà ghé thăm quê chồng, ở làng Đình Bảng, tôi chớp thời cơ gặp bà nói khó để may ra…

Khi gặp bà, sau vài lời thăm hỏi xã giao, tôi ngập ngừng:

- Thưa chị, về trường hợp anh Phan…

Bà cướp lời:

- Tôi biết rồi!

- Vâng. Tình hình gay lắm. Có thể tòa phúc thẩm sẽ xử phạt anh ấy rất nặng chị ạ.

- Tôi biết rồi!

- Vâng. Nhờ chị nói hộ với…

Tôi chưa dứt lời, bà xua tay:

- Không đời nào! Nó làm nó chịu!

Cụ Hà Thị Quế hiện ở trong ngôi biệt thự yên tĩnh thuộc ngách 4D/2 phố Đặng Văn Ngữ, Hà Nội. Năm nay cụ 89 tuổi, hơi nặng tai. Nói chuyện với cụ, tôi phải nhờ chị Nhạn, giúp việc cho cụ, làm… thông ngôn.

IV. NHỮNG NGÀY Ở TÙ

Do nhiều năm học tập ở Liên Xô, ông Phan rất giỏi về kỹ thuật xây dựng và giỏi tiếng Nga. Cũng nhờ đó mà khi ở tù, ông không bị quản lí nghiêm ngặt, không phải đi đóng gạch, chăn bò như những phạm nhân khác.

Thư tay của Bộ trưởng

Cuộc tranh tụng tại phiên tòa phúc thẩm năm ấy diễn ra khá căng thẳng bởi hai quan điểm trái chiều. Một bên bảo vệ cho ông Nguyễn Đức Phan, bên kia yêu cầu xử lí nghiêm. Nhưng chuyện này kể sau. Tôi hỏi ông Nguyễn Đức Phan:

- Tâm trạng của bác khi đó thế nào?

- Thú thật, khi ấy tôi thực sự bị sốc!

- Ông có oán trách ai không? Nhất là những người quản lí ông?

- Khi ấy tôi cũng chẳng kịp nghĩ gì. Nhưng với ai chứ riêng anh Lang thì tôi không dám trách. Bởi tôi biết, anh ấy rất tốt, rất thẳng thắn; tất cả vì việc chung, vì mục đích tốt đẹp chứ anh ấy không thành kiến, thù oán gì với tôi. Khi tôi ở tù, các anh ấy đến thăm, động viên. Khi tôi ra tù, mặc dù đang trong thời gian thử thách, các anh ấy vẫn tin tưởng bổ nhiệm làm quản lí; được phục hồi đảng viên; rồi được điều động về Bộ. Khi anh Lang Đen làm Cục trưởng Cục Kiến thiết Cơ bản, thì tôi làm Cục phó, giúp việc cho anh ấy. Sau đó anh Lang trở lại Lào Cai làm Giám đốc mỏ Apatit (lần hai) thì tôi làm Cục trưởng. Bây giờ, chúng tôi đều sinh hoạt trong câu lạc bộ cán bộ ngành Than hưu trí ở Hà Nội.

Ông Nguyễn Châu, Phó Giám đốc Công ty Than - Điện, người được ông Lang Đen giao nhiệm vụ tham gia giải quyết vụ việc, xác nhận: “Thời ông Phan ngồi tù, tháng nào lãnh đạo công ty cũng vào thăm. Lúc thì tôi, lúc thì anh Lang Đen, rồi anh em trong Công ty; nhất là anh em thợ lò dưới Mông Dương. Họ quyên góp tiêu chuẩn bồi dưỡng độc hại như đường, sữa, cắt cử nhau vào thăm anh ấy. Khi vụ việc xẩy ra, Công ty còn đưa xe về Bắc Ninh đón bố anh ấy xuống thăm. Trong thời gian anh Phan đi tù, các con được anh gửi về cho ông nội trên Bắc Ninh trông. Chị Nguyệt chuyển từ Yên Viên xuống Uông Bí, sống độc thân trong gian tập thể công ty. Mỗi lần có xe về Hà Nội, Công ty đều tạo điều kiện để chị ấy theo xe về thăm con. Trong Công ty, ai cũng thương, cũng quý anh chị ấy”.

… Ông Nguyễn Đức Phan kể, một hôm ông đang chỉ huy nhóm phạm nhân xây dựng trại thì có vị quản giáo đưa cho ông bức thư, nét chữ còn tươi màu mực. Nhìn chữ ký cuối bức thư, ông biết ngay đó là thư của Bộ trưởng Nguyễn Hữu Mai. Quản giáo ghé tai ông vẻ bí mật: “Bộ trưởng và một ông da đen như người châu Phi ấy, nhưng nói tiếng miền Nam, xin vào thăm anh. Nhưng có lẽ ban giám thị e ngại điều gì đó, nên thôi. Các ông ấy hỏi thăm tình hình về anh rồi biên lá thư này”.

Ông Phan hẹn với tôi, sau một ngày đến nhà ông, sẽ có tài liệu. Và ông đã dành ra một ngày để lục tìm tài liệu, cung cấp cho tôi. Nhưng rất tiếc, lá thư ấy chưa tìm được. Ông Phan nói: “Tôi không nhớ nguyên văn, nhưng đại để, qua lãnh đạo trại giam, Bộ trưởng rất vui mừng khi biết tôi cải tạo tốt. Rồi Bộ trưởng động viên tôi với lời lẽ thật thân mật, ân cần. Khi tôi ra tù, thấy tôi phấn đấu tốt, anh Mai đưa tôi về Bộ. Anh ấy rất thương tôi. Thời tôi làm ở Bộ, anh ấy còn giới thiệu tôi sang làm Bí thư ở Đại sứ quán Việt Nam tại Liên Xô nhưng sự việc không thành".

Xây nhà giam để... giam mình!

Ông Phan là một trong 12 lưu học sinh được nhà nước ta cử sang Liên Xô học nghề mỏ từ năm 1955. Năm 1961, ông tốt nghiệp bằng đỏ, về làm việc tại Mỏ than Hà Lầm. Để có được bằng đỏ ở Liên Xô phải có kết quả học tập đặc biệt xuất sắc. Trong 5 năm, với mấy chục môn học, điểm tổng kết 10 môn là 4 (thang điểm 5 là cao nhất), còn lại là điểm 5 mới được cấp bằng đỏ. Năm 1967, ông dẫn đầu đoàn công nhân, cán bộ gồm 104 người sang Liên Xô thực tập sinh xây dựng mỏ bằng công nghệ giếng đứng (thuật ngữ ngành xây dựng mỏ - chỉ phương pháp mở vỉa bằng cách đào giếng theo phương thẳng đứng, xuống gặp các vỉa than. Từ đó đào các đường lò, hình thành hệ thống khai thác than) hai năm, sau đó về phụ trách kỹ thuật công trường xây dựng mỏ Mông Dương, sau này là Xí nghiệp Xây lắp 6, như đã nêu ở phần trên.

Do nhiều năm học tập ở Liên Xô, ông rất giỏi về kỹ thuật xây dựng và giỏi tiếng Nga. Cũng nhờ đó mà khi ở tù, ông không bị quản lí nghiêm ngặt, không phải đi đóng gạch, chăn bò như những phạm nhân khác. Ông bị giam ở Trại Tạm giam 14, Hà Lầm (Hòn Gai, Quảng Ninh). Thời ấy, trại tạm giam chỉ là khu nhà tạm bợ nên dân Quảng Ninh quen gọi là Lán 14. Nay vẫn gọi thế.

Khi thành án, đáng lẽ phạm nhân Nguyễn Đức Phan sẽ được chấp hành án tại trại giam nào đó. Nhưng, sau phiên tòa phúc thẩm, Chánh án Tòa án Nhân dân tỉnh Quảng Ninh, ông Đỗ Hữu Miện, cho phép phạm nhân Nguyễn Đức Phan được thi hành án tại Trại Tạm giam 14. Sở dĩ có sự thi hành án ngoại lệ này là bởi, Giám thị Trại Tạm giam đã biết tài chuyên môn kỹ thuật của phạm nhân Phan nên đề nghị Chánh án cho phạm nhân Phan được chấp hành án tại Trại Tạm giam 14 để thiết kế, xây dựng lại trại.

Vậy là, những ngày ở tù, phạm nhân Nguyễn Đức Phan được sống và làm việc như một chuyên gia. Thời ấy, mỗi phòng giam chen chúc hàng chục phạm nhân. Riêng phạm nhân Phan được giam một mình trong căn phòng rộng rãi, khá đầy đủ đồ dùng sinh hoạt và phương tiện làm việc. Phòng giam ông lúc nào cũng có chè tàu, thuốc lá, đường sữa. Đó là tiêu chuẩn phân phối mua bằng tem phiếu và bồi dưỡng độc hại của công nhân mỏ Mông Dương dành dụm, thường xuyên cắt cử người vào thăm nuôi ông.

Những thứ xa xỉ đó, ông mang cho quản giáo và đồng phạm. Nhiều vị quản giáo thường ghé vào phòng giam ông uống trà, hút thuốc và bàn công việc. Công việc của ông được Giám thị giao là thiết kế, giám sát kỹ thuật, và chỉ huy đội xây dựng trại giam. Tức là, ông vừa thổi còi vừa đá bóng. Thợ mỏ Mông Dương vào thăm ông, thấy việc ông làm trong tù, nói vui rằng, ông Phan xây nhà giam để… giam ông!

Hàng ngày, phạm nhân Phan được tham gia tác nghiệp với lãnh đạo Trại. Trong buổi tác nghiệp, phạm nhân Phan yêu cầu vật tư cần ngần này, nhân công cần ngần này người, v.v, lãnh đạo Trại đáp ứng hết. Lực lượng nhân công cũng là các phạm nhân.

Chạm trán với "Tướng Ét"

Trong số phạm nhân với ông, có tên lưu manh khét tiếng ở vùng Mỏ thời ấy, biệt danh là Tướng Ét (thực ra, dân vùng Mỏ thường gọi là Đại tướng Ét, nhưng tác giả xin được gọi tắt là "Tướng Ét")

Bây giờ, nhắc đến "Tướng Ét", dân vùng Mỏ còn nhớ những câu chuyện kinh hoàng về gã lưu manh này. “Tướng Ét” lừng danh ở vùng Mỏ vào thập kỷ 60, 70 của thế kỷ trước. Gã có biệt tài mở khóa, đột nhập vào bất cứ đâu như ma. Khi mới tám, chín tuổi gã đã “nổi tiếng” về những phi vụ chui đường ống, đột nhập vào bách hóa tổng hợp ăn cắp. Chuyện rằng, có lần, mẹ gã bị ốm, trời rét, chẳng có chăm ấm, gã đột nhập vào cửa hàng bách hóa lấy trộm chiếc chăn, để lại mảnh giấy, viết rằng, chỉ xin mượn chiếc chăn, lúc mẹ khỏi ốm sẽ trả. Sau khi mẹ khỏi ốm, gã lại bí mật trả chiếc chăn cho cửa hàng bách hóa, như lời hứa. Lại có chuyện, gã bám vào bụng xe gấu, suốt từ Cẩm Phả sang Hòn Gai, 30 cây số để nghe Bác Hồ nói chuyện với công nhân Mỏ (?)...

Khi lớn lên, chừng 15- 16 tuổi, gã đã tập hợp một đám thiếu niên hư lập thành băng đảng, tự phong cho mình là …"Đại tướng Ét"! Băng đảng của chúng ngày ấy khét tiếng về trộm cắp, trấn lột, ăn chặn, cướp giật, gây hoang mang khốn đốn cho dân vùng Mỏ …

Thời làm việc ở Quảng Ninh, người viết bài này được nghe mấy ông bạn viết văn, làm thơ nói rằng, Nhà văn Nguyễn Quang Thân đã lấy nguyên mẫu "Tướng Ét" để viết chuyện dài “Chú bé có tài mở khóa”. Sách do NXB Kim đồng ấn hành năm 1983 và đoạt giải Nhất, giải thưởng văn học của Hội Nhà văn Việt Nam về sách văn học thiếu nhi năm đó. Tôi tìm đọc cuốn sách này và quả nhiên thấy một số tình tiết trong truyện giống như một số giai thoại về “Tướng Ét”. Thấy vậy, tôi liền hỏi Nhà văn Nguyễn Quang Thân, hiện ở tại cư xá Thanh Đa, quận Bình Thạnh, TP Hồ Chí Minh; số điện thoại: 0912 899 427, xem khi viết truyện này, ông có gặp "Tướng Ét" ở Cẩm Phả không?. Nhà văn cho hay, ông không lấy nguyên mẫu nào cả. Nhưng thời đó, những chuyện về thanh thiếu niên lưu manh, giang hồ khá nhiều.

Khi khai thác tư liệu để viết ký sự về ông Nguyễn Đức Phan, tôi đã về Cẩm Phả, tìm hiểu về “Tướng Ét” mong làm sáng tỏ những những giai thoại trên và hi vọng biết thêm mối quan hệ giữa “Tướng Ét” với nhân vật chính của mình trong tù. Nhưng hỏi thăm, tôi được biết “Tướng Ét” đã mất từ năm1993 do bạo bệnh. Nhiều người dân ở đây cho hay, tên thật của “Tướng Ét” là Nguyễn Đức Thảo, sinh năm 1949. Trước năm 1972, gia đình “Tướng Ét” sống ở khu Cốt Mìn, đối diện với khu Quảng trường 12/11 Cẩm Phả hiện nay. Thời trẻ, Nguyễn Đức Thảo nghịch ngợm, ngổ ngáo, lưu manh trộm cắp, lập băng đảng, tự phong cho mình là “Tướng Ét” là có thật. Hỏi, sao ông Thảo lại tự phong cho mình cái tên như vậy nhưng không ai biết. Có người cho rằng, thời đó ông Thảo nghịch ngợm, tự nghĩ ra cái tên là lạ cho …oai vậy chứ không có ý nghĩa gì. Dân ở đây xác nhận, thời bấy giờ, nhiều thanh niên lưu manh khác cũng trộm cắp, rồi đội lốt “Tướng Ét”; “Tướng Ét” bị oan cũng nhiều.

Băng đảng của “Tướng Ét” nhanh chóng bị lực lượng công an triệt phá. “Tướng Ét” bị bắt, đi cải tạo 2 lần. Lần thứ hai, "Tướng Ét" bị bắt đi cải tạo ở Trại Tạm giam 14, cùng với ông Nguyễn Đức Phan, nhân vật chính ký sự này.

Nhà văn Võ Khắc Nghiêm, tác giả vở kịch "Nhân danh công lý" nổi tiếng; nguyên Phó Tổng biên tập Tạp chí Than - người đã cưu mang "Tướng Ét", kể, khoảng 1967- 1968, khi ông đang làm Trưởng đài Truyền thanh TX Cẩm Phả đã biết "Tướng Ét" với những chuyện ngổ ngáo, lưu manh trộm cắp của hắn. Nhưng hoàn cảnh của “Tướng Ét” rất đáng thương. Bố là thợ lò, mất sớm, để lại đàn con (trong đó có người nay là chủ doanh nghiệp thành đạt ở Cẩm Phả). Nom bề ngoài "Tướng Ét" có vẻ dữ tợn, lông mày xếch, đẹp trai; những trò lưu manh trộm cắp là do tuổi trẻ nông nổi, nghịch ngợm, không phải là bản chất. Thấy vậy, Nhà văn Võ Khắc Nghiêm đón "Tướng Ét" về nuôi, mong cảm hóa được hắn. Thời gian đầu, "Tướng Ét" tỏ ra ngoan ngoãn, cố “làm lại cuộc đời” để được lãnh đạo địa phương tin tưởng, cho đi bộ đội. Nhưng thời ấy, một số ông cán bộ địa phương áp dụng phương pháp “lấy độc trị độc”, tức là dùng “Tướng Ét“ để bắt bớ những vụ trộm cắp, buôn lậu, trốn thuế nên “Tướng Ét” phải đi “thi hành công vụ” thâu đêm. Lại được ăn uống, nhậu nhẹt, tiếp xúc với tệ nạn xã hội liên miên nên “Tướng Ét” lại sa vào trộm cắp, bị vào tù. Năm 1977, ra tù, Tướng Ét xin vào làm công nhân thợ nổ mìn, Công trường C, mức 128 Tây Khe Sim, thuộc Mỏ than Thống Nhất.

... Lúc chưa vào tù, ông Phan cũng nghe những câu chuyện thần tình về Tướng Ét và cứ ngỡ rằng hắn dữ tợn lắm. Nhưng khi chạm trán với Tướng Ét, mới hay nom hắn có vẻ hiền lành, không có nét dị thường như những lời đồn đại. Ông mời hắn thuốc lá, hắn tưởng ông là cán bộ trại giam, khúm núm cúi mặt, lí nhí: “Em cảm ơn cán bộ”.

Dịch tài liệu tiếng Nga không công

…Một hôm, ông Phan đang chỉ huy nhóm phạm nhân xây dựng trại thì Giám thị cho gọi lên gặp. Lâu nay, lãnh đạo và quản giáo trại giam vẫn coi phạm nhân Phan như cán bộ của Trại vậy. Giám thị thân mật mời phạm nhân Phan uống nước, rồi mở cặp lấy ra tờ công văn của Công ty Xây dựng Than - Điện, gửi Trại Tạm giam đề nghị Trại cho phép phạm nhân Nguyễn Đức Phan dịch tài liệu cho Bộ. Vậy là, ở trong tù, ngoài thiết kế, chỉ đạo thi công xây dựng trại giam, phạm nhân Nguyễn Đức Phan còn có thêm nhiệm vụ dịch tập tài liệu bằng tiếng Nga sang tiếng Việt. Tên đầy đủ của tập tài liệu này là “Báo cáo cơ sở tổng sơ đồ phát triển ngành than Việt Nam lên 40 triệu tấn/ năm”, do các chuyên gia Liên Xô lập.

Sau nhiều năm phấn đấu, với rất nhiều biện pháp để tăng sản lượng như đổi mới công nghệ, đổi mới trong quản lí, điều hành và tổ chức sản xuất, phát triển nguồn nhân lực v.v, đến năm 2008, Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (Vinacomin) khai thác được 36 triệu tấn than. Đây là sự bứt phá phi thường! Vậy mà khi đó, người ta đã lập quy hoạch, trong 10 năm (1975 - 1985), nước ta phải sản xuất được bình quân mỗi năm, mỗi người một tấn than! (Khi đó nước ta có 40 triệu dân). Nghe viển vông quá chăng? Nhưng chuyện này kể sau.

Lại nói đến việc ông Phan dịch tài liệu trong tù, tôi hỏi:

- Xin lỗi bác. Khi đó, tiếng Nga là ngoại ngữ được đề cao nhất ở nước ta. Rất nhiều người thông thạo tiếng Nga, sao Công ty Xây dựng Than - Điện không nhờ dịch, lại nhờ bác cho phiền toái?

- Đúng là khi đó cũng nhiều người giỏi tiếng Nga, nhưng người biết tiếng Nga am hiểu về ngành mỏ không nhiều đâu, nhất là các thuật ngữ chuyên ngành. Với lại, tập tài liệu này dày lắm, năm tập cơ mà. Công ty giao cho mỗi người dịch một tập. Tôi được giao dịch tập về tổng quan, khái quát luận.

- Bác bận dịch tài liệu, vậy công việc chỉ đạo, giám sát xây dựng ở Trại, ai đảm nhận?

- Vẫn là tôi. Dịch tài liệu tranh thủ các buổi tối và chủ nhật.

- Thời ấy, dịch tài liệu quan trọng như thế có được nhiều thù lao không?

Ông Phan cười khơ khơ:

- Đang ở tù vẫn được lãnh đạo Công ty tín nhiệm, tin tưởng giao nhiệm vụ là phấn khởi rồi, còn đòi hỏi gì!

(Còn tiếp)

Nguồn: doanhnghiepvn.vn