ÔNG "PHAN PHỆ"-TỪ PHẠM NHÂN LÊN THỨ TRƯỞNG

Kí sự dài kì của Cao Thâm

(Bài đã đăng trên Báo Điện tử Doanh nghiệp Việt Nam và trong cuốn sách "Nguyễn Đức Phan - Tình yêu và Sự nghiệp", Nhà Xuất bản Hội Nhà văn, 2018)

Ông Nguyễn Đức Phan sinh năm 1936, mất năm 2016; nguyên Thứ trưởng các bộ:Bộ  Mỏ và Than; Bộ Năng lượng; Bộ Công nghiệp. Có lẽ, trong lịch sử Nhà nước Việt Nam mới, chưa có ai phấn đấu lên chức thứ trưởng mà trước đó từng bị kết án tù giam như ông Nguyễn Đức Phan. Vì sao ông bị đi tù? Vì sao bị tước đảng tịch, tước quyền công dân, ông vẫn bền gan làm lại từ đầu và Nhà nước ta vẫn tạo điều kiện, trao cho ông những trọng trách lớn? Để giải đáp những câu hỏi thú vị ấy, mời bạn đọc theo dõi câu chuyện đăng dài kí dưới đây.

Kì I. CON NGƯỜI DỄ ĂN DỄ NGỦ

Từ thời tham gia xây dựng mỏ Mông Dương, cách đây hơn ba mươi năm (tính từ 1979), tôi đã biết ông Phan. Sau này ông làm đến chức Thứ trưởng Bộ Mỏ và Than, nhiều lần ông xuống kiểm tra tình hình xây dựng mỏ than Mông Dương, tỉnh Quảng Ninh. Dáng ông to béo, đường bệ. Mỗi khi ông đi lò, các chị nhà đèn (nơi quản lý, nạp điện vào đèn ắc quy, rồi phát cho công nhân làm việc trong hầm lò), phải nối thêm một đoạn dây vào dây đeo đèn mới néo qua được vòng bụng của ông. Bộ bảo hộ ông mặc, dù chọn số to nhất, mấy cúc dưới vẫn không cài nổi. Công nhân mỏ gọi ông là… “ông Phan phệ”.

Từ dưới hầm lò lên, quần áo ướt sũng, mặt loang lổ bụi than, ông tháo ủng kê ngồi bên nồi cháo, rồi cười hơ hơ, rồi nói chuyện râm ran, bỗ bã với thợ lò. Chị cấp dưỡng cẩn trọng lau bát, ông bảo, tay ông đang bẩn hơn bát, không phải lau. Rồi ông khen nồi cháo ngon. Đó là nồi cháo tiêu chuẩn bồi dưỡng độc hại cho công nhân hầm lò thời bao cấp, được các chị cấp dưỡng gánh ra đặt trước cửa lò. Nồi cháo to, trong đó lổn nhổn bạc nhạc, xương ống. Ông Phan bê bát cháo húp một tua. Miếng xương trơ ra, ông nhón tay đưa lên gặm, mút.

Thời bao cấp thiếu đói, cơm độn mì, độn mạch, cá mắm, mọi người vêu vao, ông Phan vẫn béo tốt, đường bệ. Kể cả khi ra tù, người ta vẫn thấy ông phệ như thế. Có lẽ, cái sự phệ của ông nhờ ở nết dễ ăn, dễ ngủ. Cơm xâu xấu cũng được, miễn là nhiều. Vào khu tập thể, chúng tôi mời ông ăn khoai tây, ăn mít, ông chẳng nề hà.

Mấy chị cấp dưỡng kể, thời chỉ huy sản xuất ở Mông Dương, ông cũng ở tập thể. Hôm nào xí nghiệp làm cơm đãi khách, thức ăn thừa, các chị nhà khách định mang đổ, ông ngăn lại: “Ấy, phí! Mang về cho con nó ăn. Đun kỹ, chẳng vi trùng nào sống được dưới bếp lò”. Nói đoạn, ông gói thức ăn thừa vào giấy báo, ấn vào làn các chị. Còn lại mấy miếng xương, ông lèn vào bát ô tô cơm nguội. Mấy chị cấp dưỡng nhìn ông vẻ e ngại. Ông cười hơ hơ, rồi rằng: “Anh hay làm việc khuya. Đêm đói lắm. Thứ này bỏ vào xoong, cắm điện là thành cháo, hơ hơ…”

Ông Nguyễn Ngọc Bỉnh, nhiều năm làm Chánh văn phòng Xí nghiệp Xây lắp mỏ Mông Dương (trước đây gọi là Xí nghiệp Xây lắp 6), là người biết nhiều chuyện về ông Phan. Hôm tôi gặp ông Bỉnh tại một hội nghị ở Nha Trang, đã có dự định viết bài về ông Phan nên hỏi ông Bỉnh những kỷ niệm với ông Phan. Ông Bỉnh cho biết, ông Phan là người có công trong việc chỉ đạo xây dựng các mỏ mới; nhất là việc chỉ đạo tiếp nhận và phân phối, điều động các kho thiết bị khổng lồ do Liên Xô đầu tư cho ngành Than khi ông ấy là Thứ trưởng. Nhưng chuyện này kể sau. Ở đây tôi đang kể về sự ăn ngủ của ông Phan. Theo ông Bỉnh tiết lộ, ông Phan ăn uống đơn giản lắm. Ông thích nhất là món thịt chó và lòng lợn tiết canh. “Từ khi chuyển lên Bộ, mỗi lần về Mông Dương công tác, biết sở thích của bác ấy, gì thì gì, văn phòng Xí nghiệp chúng tôi cứ chuẩn bị những thứ khoái khẩu ấy đãi bác Phan. Mấy anh em, chẳng phân biệt cấp trên cấp dưới đâu, cứ tùm lum như thời bác ấy ở Mông Dương. Vui lắm” - Ông Bỉnh nói…

Cái sự ngủ của ông cũng thật đơn giản. Thời ở khu tập thể Mông Dương, giường đơn gỗ tạp, mọt nghiến cót két, nhưng ông cứ kệ. Có thời, ông và ông Trước (cán bộ cùng Xí nghiệp) chuyển vào sống trong hầm đựng thiết bị. Nóng bức ngột ngạt là thế nhưng ông vẫn ngủ tì tì. Con người dễ ngủ đến lạ. Lên xe là…kéo gỗ. Đang dự họp, thấy vấn đề không quan trọng, ông vẫn tranh thủ chợp mắt. Một lần, ông về dự họp tổng kết ở Công ty Xây lắp Cẩm Phả (nay là Công ty Than Dương Huy), với tư cách là Thứ trưởng Bộ Mỏ và Than, không hiểu vô tình hay cố ý, ông phó nháy đã chộp được hình ảnh ông Phan ngồi ngay hàng ghế đầu, đang… thiu thiu! Bức ảnh này được đăng trong cuốn sách "Công ty Than Dương Huy 30 năm xây dựng và phát triển" do tôi chủ biên, Nxb. Lao động ấn hành, năm 2008.

Tôi hỏi những người thân quen với ông Phan về cái cái sự dễ ăn, dễ ngủ của ông, họ đều cho rằng: Về cái sự ăn, ông Phan không phải là người ham hố mà ông thích vui dân dã với anh em; còn cái sự ngủ, do ông quá nhiều việc, ngày đi công trường, đi dự họp, tối về nghiên cứu tài liệu, thức khuya nên ông thiếu ngủ triền miên.

Bây giờ, mỗi khi nhắc đến ông, các bác thợ ở Mông Dương đều kể nhiều chuyện về đức tính giản dị, dân dã, gần gũi của ông với sự quý trọng. Rồi người ta còn kể chuyện thời ông đi tù; rằng, ở tù, ông xây nhà giam để… giam ông! Trong tù, ông cai quản hàng chục phạm nhân, thuốc lá Điện Biên bao bạc, chè tầu, đường sữa dùng thoải mái. Rằng, trong tù ông từng chạm trán với Tướng Ét - biệt danh của tên lưu manh khét tiếng ở vùng Mỏ thời đó. Ra tù, ông trở lại nơi ông phạm tội, phấn đấu được làm trợ lí giúp việc cho Giám đốc Xí nghiệp, làm Phó Giám đốc Xí nghiệp, rồi Trưởng phòng Kỹ thuật mỏ Công ty; sau đó được Bộ tín nhiệm, điều về Bộ, lần lượt làm Trưởng phòng, phó Vụ trưởng, Vụ trưởng, rồi Thứ trưởng. Giờ đây tôi tìm đến nhà riêng của ông. Ngôi nhà nằm cuối ngõ 550 hun hút, đường Bạch Đằng, Hà Nội. Cuối thu, gió heo may xơ xác. Dòng sông Hồng đầu ngõ nhà ông vàng rực trong nắng xế. Thoạt tiên, ông có vẻ ngạc nhiên về sự đường đột của tôi. Tôi tự giới thiệu, tôi đã gọi điện cho ông; tôi cũng từng tham gia xây dựng Mỏ Mông Dương. Ông tỏ ra vui mừng rồi hỏi tôi làm ở Mông Dương năm nào, có biết anh Khanh không? Tôi bảo, biết, bác Ngô Hồng Khanh sau này là Bí thư Đảng ủy Xí nghiệp? Vậy có biết anh Trung, anh Tân không, anh Nguyên - Thọ không? Tôi bảo, biết. Thế hệ các bác ở Mông Dương có hai bác tên Trung. Một bác tục danh là Trung Quật, có thời làm cùng tổ với tôi. Một hôm, bác Trung dạy tôi lái máy xúc, bác ấy đứng sau kéo cáp. Khi tôi cho máy lùi, sơ ý để thân máy xúc kẹp bác Trung vào thành lò, bác ấy há hốc mồm, rống như trâu, tưởng đứt đôi người! Còn bác Trung nữa, tục danh là Trung Lắc, vì bác ấy chơi đàn ác cooc đê ông, mỗi khi lên sân khấu là ôm đàn lắc túi bụi. Bác Tân thì có tục danh là Tân Trâu vì khi đá bóng, bác ấy lăn xả như trâu. Còn bác Nguyên - Thọ (vợ tên là Thọ. Bà Thọ nhiều năm làm Trưởng phòng y tế Xí nghiệp Xây lắp mỏ Mông Dương, sau làm ở Viện Mắt Trung ương),thì tôi còn biết kỹ, vì bác ấy là ân nhân của tôi, đã xin tôi từ Báo Bắc Kạn về Nhà xuất bản (NXB) Lao động, do bác ấy làm làm Giám đốc…

Đó là những người trong đoàn thực tập sinh xây dựng mỏ Mông Dương do ông Phan làm trưởng đoàn và là thế hệ đầu tiên xây dựng mỏ Mông Dương.

Nom ông Phan bây giờ ngót hơn thời đương chức, chậm chạp hơn, nói cũng chậm. “Tôi nhiều bệnh lắm. Nào tiểu đường, huyết áp, rối loạn tiền đình”. Nói đoạn, ông bê cốc nước sền sệt nhấp từng ngụm. Nhác qua, tôi biết đó là thứ thực phẩm chức năng dành cho người mắc bệnh tiểu đường. Nhìn cử chỉ chậm chạp của ông, tôi chợt nhớ đến nồi cháo năm nào, bèn hỏi:

- Hôm nọ bác đi Quảng Ninh có về Cẩm Phả, Mông Dương không?.

- Có chứ. Dưới ấy chúng tôi có Câu lạc bộ những người xây dựng Mỏ Mông Dương, sinh hoạt hàng năm. Hoặc anh em có công to việc lớn, chúng tôi đều đến với nhau.

Khi tôi đặt vấn đề tìm hiểu về vụ việc khiến ông phải vào tù, ông nói:

- Vụ việc này tôi có được chứng kiến đâu! Anh nên gặp các bác là lãnh đạo Công ty Xây dựng Than - Điện thời đó, như bác Lang Đen (ông Nguyễn Văn Lang, nguyên là Giám đốc Công ty), bác Nguyễn Châu (nguyên Phó Giám đốc). Các bác ấy là những người trực tiếp quản lí tôi. Riêng bác Nguyễn Châu chứng kiến vụ việc từ đầu. Khi tôi ở tù, tháng nào bác ấy cũng vào thăm; khi tôi ra tù, bác ấy đưa xe vào trại giam đón. Rồi các anh công nhân cùng làm với tôi ở Mông Dương, như anh Nghinh, anh Nõn, anh Nguyên - Thọ, anh Minh Phương… đều biết chuyện tôi vào tù. Anh Nguyên - Thọ, anh Minh Phương đang ở Hà Nội đấy.

... Để thực hiện bài viết này, tôi đã tìm gặp những người trực tiếp quản lí ông, hiện nghỉ hưu ở Hà Nội và xuống Quảng Ninh gặp những công nhân từng làm việc với ông, nay có được một số tư liệu, xin được kể lại.

Nguồn: doanhnghiepvn.vn

(Xem tiếp kỳ 2: Anh cả bị cặm)